Thán thư

Bệnh thán thư (tên tiếng Anh: Anthracnose) là một trong những bệnh lý thực vật nguy hiểm và phổ biến bậc nhất trên nhiều nhóm cây trồng tại Việt Nam. Do các loài nấm sợi thuộc chi Colletotrichum gây ra, bệnh có khả năng tấn công đa bộ phận từ lá non, cành non đến hoa và quả, làm thối rụng hoa trái hàng loạt, khô cành và làm sụt giảm nghiêm trọng năng suất cũng như giá trị thương phẩm xuất khẩu.

Đối tượng cây trồng bị hại phổ biến

Nấm Colletotrichum là loài đa thực có phổ ký chủ cực kỳ rộng, gây hại nặng nề trên nhiều nhóm cây trồng chủ lực:

• Cây ăn quả: Sầu riêng, thanh long, mít, xoài, vải, nhãn, bơ, cây có múi (cam, bưởi, quýt, chanh)...
• Cây công nghiệp: Cà phê, điều, hồ tiêu...
• Cây rau màu & hoa màu: Ớt, cà chua, hành lá, các loại đậu (đậu cô ve, đậu đũa)...
• Khả năng ngủ đông: Bào tử nấm có thể tồn tại tiềm sinh ("ngủ đông") dai dẳng nhiều tháng trên tàn dư lá rụng, cành khô mục, vỏ cành già và phôi hạt giống để chờ điều kiện thuận lợi bùng phát thành dịch.

Dấu hiệu nhận biết đặc trưng trên từng bộ phận

Dấu hiệu nhận diện điển hình nhất của bệnh thán thư là các vết hoại tử màu nâu đen, lõm sâu và đặc trưng bởi các vòng tròn đồng tâm xếp lớp:

• Biểu hiện trên phiến lá:
  • Vết bệnh ban đầu xuất hiện từ chóp lá hoặc mép lá lan dần vào trong phiến lá, tạo thành các vệt cháy khô màu nâu sẫm, viền vết bệnh có quầng đen hoặc nâu đỏ sậm phân định rõ với vùng lá lành.
  • Trên bề mặt vết khô hình thành các đường gợn sóng đồng tâm; khi gặp ẩm độ cao xuất hiện các chấm đen li ti (đĩa cành sinh bào tử nấm).
  • Lá bị nhiễm nặng sẽ co rúm, vặn xoắn, giòn rách và rụng sớm làm trơ trụi cành non.
• Biểu hiện trên hoa và chùm hoa (Đen bông, khô chùm):
  • Nấm xâm nhập vào cuống hoa và nụ hoa tạo các đốm nâu đen nhỏ hơi lõm.
  • Vết bệnh lan nhanh khiến cuống hoa thâm đen, hoại tử khô cháy và rụng hàng loạt (hiện tượng khô bông, rụng chùm hoa), làm giảm nghiêm trọng tỷ lệ thụ phấn đậu trái.
• Biểu hiện trên quả (Trái non đến quả trưởng thành):
  • Giai đoạn trái non: Nấm tạo vết thâm lõm làm trái non bị vàng úa, teo tóp và rụng sớm.
  • Giai đoạn quả lớn và gần thu hoạch: Xuất hiện các đốm tròn màu nâu đen, lõm sâu vào trong thịt vỏ. Vết bệnh mở rộng nhanh tạo các vòng tròn đồng tâm đặc trưng; giữa vết bệnh có thể tiết dịch nhờn màu cam hồng hoặc lớp tơ nấm trắng khi trời mưa ẩm. Quả bị chai sượng, thối nhũn một phần hoặc toàn bộ thịt quả, biến dạng nứt nẻ và mất giá trị thương phẩm.

Nguyên nhân và điều kiện thuận lợi bùng phát

• Khí hậu nóng ẩm: Bệnh phát triển cực mạnh trong điều kiện nhiệt độ ấm áp (25 - 32°C), độ ẩm không khí vượt trên 85%, đặc biệt vào mùa mưa dầm kéo dài hoặc những ngày sương mù dày đặc vào sáng sớm.
• Tiểu khí hậu vườn rậm rạp: Vườn trồng mật độ quá dày, không cắt tỉa cành định kỳ hình thành các "túi ẩm" nuôi cấy bào tử nấm sinh sôi.
• Bón phân mất cân đối: Bón quá nhiều phân đạm hóa học (N) làm mô non mỏng mềm, thiếu Canxi và Silic làm thành tế bào biểu bì suy yếu, tạo cơ hội cho sợi nấm cắm giác hút xâm nhập sâu.
• Con đường phát tán: Bào tử nấm lây lan diện rộng qua gió, giọt nước mưa bắn tung tóe, nguồn nước tưới và các công cụ tỉa cành không khử trùng.

Tác hại kinh tế

Bệnh thán thư làm rụng hoa và rụng quả non hàng loạt, gây thối hỏng vỏ quả trưởng thành, làm giảm từ 20% đến 60% năng suất. Những lô trái nhiễm thán thư tiềm ẩn khi thu hoạch sẽ nhanh chóng thối hỏng trong quá trình vận chuyển và lưu kho, làm mất giá trị xuất khẩu.